NASA’nın yaklaşık 22 yıldır uzayda araştırmalar yapan Neil Gehrels Swift Gözlemevi, yörüngesini koruyamayarak Dünya atmosferine geri döndü. Yaklaşık 1.450 kilogram ağırlığındaki uzay aracının Endonezya yakınlarında atmosfere girdiği doğrulandı. Teleskobun büyük bölümünün atmosferde yanarak yok olduğu tahmin edilirken geriye kalan parçaların akıbeti henüz kesinleşmedi.
2004 yılında uzaya gönderilen Swift, özellikle gama ışını patlamalarını hızlı biçimde tespit etme ve farklı dalga boylarında inceleme yeteneğiyle NASA’nın önemli gözlemevlerinden biri hâline gelmişti. Onu kurtarmak için geliştirilen 30 milyon dolarlık robotik uzay aracı LINK’in başarısız olması ise teleskobun görevini tamamlamasının önüne geçemedi.
Swift Gözlemevi Endonezya yakınlarında atmosfere girdi
ABD Uzay Kuvvetleri’nin uydu takip verilerine dayanan açıklamalara göre Swift, 5 Kasım’da Endonezya yakınlarında Dünya atmosferine yeniden giriş yaptı. Space.com’a konuşan uydu izleme uzmanı Jonathan McDowell, uzay aracının Sumatra Adası’nın kuzeyinde atmosfere girdiğini belirtti.
Yaklaşık 1,5 ton ağırlığındaki teleskobun atmosferden geçerken ne kadarının yandığı henüz açıklanmadı. NASA, daha önce yaptığı değerlendirmelerde uzay aracının büyük bölümünün atmosferde parçalanarak yok olacağını, geriye kalan parçaların ise insanlara zarar verme ihtimalinin oldukça düşük olduğunu bildirmişti.
Swift’in yörüngesi ekvatora göre 20,6 derece eğimliydi. Bu nedenle olası atmosfer giriş alanı 20,6 derece kuzey ve güney enlemleri arasındaki geniş bir bölgeyi kapsıyordu. Son takip verileri, beklenen girişin Endonezya yakınlarında gerçekleştiğini gösterdi.
Atmosfer girişinden önce yapılan değerlendirmelerde tungsten gibi yüksek sıcaklığa dayanıklı malzemelerden üretilen bileşenlerin, bazı ayna ve mercek parçalarının ve uzay aracının yönelimini kontrol eden altı ağır tepki tekerleğinin yeryüzüne ulaşabileceği belirtilmişti. Ancak hangi parçaların atmosferden kurtulduğu ve kesin düşüş noktaları henüz bilinmiyor.
Güneş faaliyetleri teleskobun Dünya’ya dönüşünü hızlandırdı
Swift’in yörüngesini kaybetmesinin arkasındaki temel nedenlerden biri, son yıllarda artan Güneş faaliyetleri oldu. Güneş’ten gelen enerji ve parçacıklar Dünya atmosferinin üst katmanlarını ısıtarak genişletti. Bunun sonucunda alçak Dünya yörüngesinde hareket eden uzay araçlarının karşılaştığı atmosferik sürüklenme arttı.
Özellikle 2024 yılından itibaren yoğunlaşan Güneş faaliyetleri, Swift’in irtifa kaybını hızlandırdı. Uzay aracında kendi yörüngesini yükseltebilecek bir itki sisteminin bulunmaması da bu sürecin önüne geçilmesini engelledi.
Atmosferik sürüklenme nedeniyle yörünge enerjisi giderek azalan teleskop, irtifa kaybettikçe daha yoğun atmosfer katmanlarına girdi. Bu durum sürüklenmeyi daha da artırarak kontrolsüz düşüş sürecini hızlandırdı.
30 milyon dolarlık kurtarma operasyonu neden başarısız oldu?
NASA, Swift’in görev süresini uzatabilmek için Eylül 2025’te Katalyst Space Technologies ile 30 milyon dolarlık bir anlaşma imzaladı. Plan kapsamında LINK adı verilen robotik uzay aracının Swift’e yaklaşması, robotik kollarıyla teleskobu yakalaması ve daha yüksek bir yörüngeye taşıması hedefleniyordu. Başarılı bir operasyonla gözlemevinin irtifasının yaklaşık 240 kilometre artırılması planlanmıştı.
Yaklaşık 400 kilogram ağırlığındaki LINK, 3 Temmuz 2026’da Marshall Adaları’ndaki Kwajalein Atolü’nden Northrop Grumman Pegasus XL roketiyle fırlatıldı. Üç robotik kol, hassas yönlendirme sistemleri ve ksenon kullanan elektrikli itki sistemiyle donatılan araç, Swift’i kurtarmak üzere geliştirildi.
Ancak LINK yörüngeye ulaştıktan sonra teknik sorunlarla karşılaştı. İtiş sisteminde yaşanan problemler ve aracın yönünü sabit tutmasını sağlayan reaksiyon tekerleklerindeki arızalar, güvenli bir yakınlaşma gerçekleştirmesini engelledi.
Ağustos 2026’da Swift’i yakalama ve yörüngesini yükseltme planı iptal edildi. Sonraki denemelerde LINK, gözlemevine yaklaşık 12 ila 15 kilometre mesafeye kadar yaklaşabildi ancak fiziksel temas sağlayamadı. NASA’nın operasyondaki katılımı 3 Eylül’de sona erdi. LINK de 25 Eylül 2026’da Dünya atmosferine girerek görevini tamamladı.
Swift’in bilimsel faaliyetleri 20 Ekim’de durdurulmuştu
Kurtarma operasyonuna zaman kazandırmak amacıyla NASA, Swift’in çalışma düzeninde daha önce değişiklikler yapmıştı. Aralık 2025’ten itibaren bazı bilimsel gözlemler, atmosferik sürüklenmeyi azaltacak yönelimlerle gerçekleştirildi. Şubat 2026’da ise teleskobun hedef odaklı bilimsel faaliyetleri geçici olarak durduruldu.
Kurtarma girişiminin başarısız olmasının ardından gözlemevi, Ağustos 2026’nın sonlarında yeniden bilimsel gözlemlere başladı. Yıldız patlamalarının kalıntıları, uzak galaksilerin merkezlerindeki süper kütleli kara delikler ve kuyruklu yıldızlar bu dönemde incelenen hedefler arasındaydı.
Ancak teleskobun gözlem yapabilmek için gerçekleştirdiği yön değiştirme hareketleri atmosferik sürüklenmenin etkisini artırdı. 20 Ekim 2026’da irtifası yaklaşık 275 kilometreye kadar düşen Swift, astronomik hedeflere kararlı biçimde yönelmekte zorlanmaya başladı.
Uzay aracı güvenli moda alındı ve Pennsylvania Eyalet Üniversitesi’ndeki operasyon ekibi tarafından faaliyetlerini sonlandırması için komut gönderildi. Swift son bilimsel gözlemini 20 Ekim’de gerçekleştirdi.
22 yılda binlerce astronomik olayı inceledi
20 Kasım 2004’te uzaya fırlatılan Swift, başlangıçta yalnızca iki yıl çalışması planlanan bir gözlemeviydi. İlk baş araştırmacısı Neil Gehrels’in 2017’deki ölümünün ardından teleskobun adı 2018 yılında Neil Gehrels Swift Gözlemevi olarak değiştirildi.
Gözlemevi, farklı dalga boylarında gözlem yapabilen üç temel bilimsel cihaz taşıyordu:
- Burst Alert Telescope (BAT): Gama ışını patlamalarını tespit ediyor ve konumlarını belirliyordu.
- X-Ray Telescope (XRT): Patlamaların ardından ortaya çıkan X-ışını parlamalarını inceliyordu.
- Ultraviolet/Optical Telescope (UVOT): Kozmik olayları morötesi ve görünür ışıkta gözlemliyordu.
Swift’in en önemli özelliklerinden biri, bir gama ışını patlamasını tespit ettikten sonra teleskoplarını yaklaşık bir dakika içerisinde olayın gerçekleştiği bölgeye çevirebilmesiydi. Bu sayede çok kısa süreli kozmik olayların ardından ortaya çıkan ışımalar da incelenebiliyordu.
Gözlemevi, tespit ettiği olayların koordinatlarını Dünya’daki ve uzaydaki diğer teleskoplara aktararak Hubble ve James Webb gibi gözlemevlerinin de araştırmalara katılmasını sağladı.
Swift, görev süresi boyunca 2.000’den fazla gama ışını patlamasını ve 1.400’den fazla süpernova patlamasını gözlemledi. Elde ettiği veriler yaklaşık 7.000 bilimsel araştırmada kullanıldı. Kara deliklerin yıldızları parçalayarak yutması, aktif galaksi çekirdekleri, X-ışını parlamaları, asteroitler ve kuyruklu yıldızlar da gözlemevinin araştırma alanları arasında yer aldı.
Mayıs 2005’te yalnızca 0,03 saniye süren GRB 050509B adlı kısa gama ışını patlamasının ardından ortaya çıkan X-ışını parlamasını tespit etmesi, Swift’in önemli bilimsel başarılarından biri oldu. Bu gözlem, kısa gama ışını patlamalarının nötron yıldızlarının birleşmesiyle oluşabileceğini öne süren modellerin araştırılmasına katkı sağladı.
Swift’in yerini alacak yeni bir gözlemevi bulunmuyor
Swift’in atmosferdeki yolculuğunun tamamlanması, NASA’nın ani kozmik olayları inceleme kapasitesi açısından da önemli bir kayıp anlamına geliyor. Gözlemevinin görevini doğrudan devralabilecek hazır bir uzay teleskobu bulunmuyor.
NASA’nın, Swift’in kaybıyla oluşacak boşluğu mevcut aktif gözlemevleriyle doldurması ve ani astronomik olaylara daha hızlı yanıt verebilecek yeni yöntemler geliştirmesi bekleniyor.
Uzay aracının fiziksel görevi sona ermiş olsa da yaklaşık 22 yıl boyunca topladığı bilimsel veriler araştırmacılar tarafından kullanılmaya devam edecek. Swift, Dünya atmosferine geri dönerek uzaydaki yolculuğunu tamamladı ancak astronomi dünyasına bıraktığı geniş gözlem arşiviyle bilimsel katkısını sürdürecek.
