Erkekler Yaşlandıkça Y Kromozomlarını kaybediyor: Bilim İnsanları Bunun Önemsiz Olduğunu Düşünüyordu, Ancak Yeni Araştırmaya Göre Artık Önemli!
Eski Bilimsel Görüş (Araştırmanın Başlangıç Noktası)
Uzun süre boyunca, erkeklerin yaşlandıkça hücrelerinin bir kısmında Y kromozomunu kaybetmesinin (mozaik kayıp) önemsiz olduğu düşünüldü. Bunun temel nedeni, Y kromozomunun sadece cinsiyet belirleme ve sperm üretimi için gerekli olduğu düşünülen çok az sayıda gen taşımasıydı. Laboratuvar ortamında hücrelerin Y kromozomunu kaybedebilmesi ve bazı hayvan türlerinde Y kromozomunun evrimsel olarak yok olması da bu görüşü destekliyordu.
Yeni Araştırma Bulguları
Son yıllarda geliştirilen yeni teknikler sayesinde, Y kromozomu kaybının (YK) sanıldığı kadar masum olmadığı anlaşılmıştır. Araştırmalar şu önemli noktaları ortaya koymuştur:
-
Yaygınlık: Y kromozomu kaybı, yaşla birlikte dramatik bir şekilde artmaktadır (60 yaşında %40, 90 yaşında %57). Sigara gibi çevresel faktörler de bu kaybı tetiklemektedir.
-
Hastalıklarla Güçlü İlişki: YK kaybının sadece bir mozaiklik olmadığı, birçok ciddi hastalıkla bağlantılı olduğu bulunmuştur:
- Kardiyovasküler Hastalıklar: Kalp krizi riskinde artış.
- Nörodejeneratif Hastalıklar: Alzheimer riskinde 10 kat artış.
- Kanser: Birçok kanser türüne yakalanma riski ve kanserden ölüm oranında artış. Kanser hücrelerinin kendisinde de YK sık görülür.
- Diğer Hastalıklar: Böbrek hastalığı ve COVID-19 kaynaklı ölümlerle de ilişkilendirilmiştir.
Araştırmanın Odaklandığı Temel Sorular ve Bulgular:
-
Nedensellik mi, Korelasyon mu? Araştırmacılar, bu bağlantının sadece bir rastlantı mı yoksa doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi mi olduğunu sorgulamaktadır.
-
Alternatif Açıklamalar: Hastalıkların kendisi veya genetik bir kararsızlık, hem YK’ya hem de hastalıklara yol açan üçüncü bir faktör olabilir. Nitekim genetik çalışmalar, YK’nın kısmen genetik olduğunu ve kanserle ilgili genlerle bağlantılı olduğunu göstermiştir.
-
Nedensellik Kanıtı: Bir fare deneyi, Y kromozomu eksik kan hücrelerinin nakledilmesinin farelerde kalp yetmezliği gibi yaşa bağlı hastalıkları doğrudan tetiklediğini göstermiştir. Bu, YK kaybının doğrudan bir etkisi olabileceğine dair güçlü bir kanıt sunmaktadır.
-
-
Mekanizma Nasıl İşliyor? Y kromozomundaki az sayıda genin bu kadar geniş etkileri nasıl olabilir? Araştırmalar bu mekanizmaları aydınlatmaya çalışmaktadır:
-
Kanser Baskılayıcı Genler: Y kromozomundaki birçok genin tümör baskılayıcı işlevlere sahip olduğu bilinmektedir. Bu genlerin kaybı kanser gelişimini kolaylaştırabilir.
-
Düzenleyici Genler: Y kromozomu, protein kodlamayan ancak diğer genlerin aktivitesini (örneğin bağışıklık sistemi ve kan hücresi üretimiyle ilgili genler) düzenleyen RNA molekülleri üretir. Bu düzenleyici genlerin kaybı, diğer kromozomlardaki birçok genin işlevini bozarak zincirleme reaksiyonlara yol açabilir.
-
Gen Dozu Etkisi: Y kromozomundaki genlerin çoğunun X kromozomunda bir kopyası vardır. Y kromozomunun kaybı, bu genlerin etkin miktarını (dozunu) değiştirerek hücresel dengesizliğe neden olabilir.
-
Sonuç ve Gelecek Araştırma Yönü
İnsan Y kromozomunun DNA’sının tamamı ancak birkaç yıl önce dizilenebildi. Bu sayede bilim insanları artık:
-
Y kromozomundaki hangi spesifik genlerin bu olumsuz etkilerden sorumlu olduğunu,
-
Bu genlerin hücresel düzeyde tam olarak nasıl bir mekanizmayla kalp hastalığı, Alzheimer ve kansere yol açtığını araştırmaya odaklanmış durumdadır.
Ve bu araştırmalar, yaş alan erkeklerde görülen hastalıkların önlenmesi veya tedavisi için yeni hedefler sunma potansiyeli taşımaktadır.
Kaynak: theconversation.com
