Birleşmiş Milletler’in 31. Taraflar Konferansı (COP31), yaklaşık 200 ülkeden temsilcinin katılımıyla Antalya’da başladı. 20 Kasım’a kadar sürecek zirvede fosil yakıtlardan uzaklaşma ve elektrifikasyon gibi başlıkların yanı sıra yapay zekânın hızla büyüyen elektrik ihtiyacı da masaya yatırılıyor. Türkiye’nin ev sahipliğinde gerçekleşen toplantılar, küresel enerji dönüşümünün savaşlar, petrol fiyatları ve veri merkezlerinin artan tüketimi karşısında nasıl ilerleyeceğine odaklanacak.
Antalya Expo Center’da düzenlenen COP31, Türkiye’nin ev sahipliği yaptığı ilk Birleşmiş Milletler iklim zirvesi olma özelliğini taşıyor. Bu yılki organizasyonda Türkiye ve Avustralya farklı sorumluluklar üstleniyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum COP31 Başkanlığını yürütürken ülkeler arasındaki resmî müzakerelere Avustralya İklim ve Enerji Bakanı Chris Bowen başkanlık ediyor. İki ülke arasında oluşturulan bu model, her ikisinin de zirveye ev sahipliği için aday olmasının ardından varılan uzlaşmaya dayanıyor.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ev sahipliğindeki liderler zirvesi 11-12 Kasım tarihlerinde gerçekleştirilecek. Bakanlığın açıklamasına göre 102 ülkenin devlet veya hükümet başkanı katılımını şimdiden doğruladı.
Türkiye COP31’de elektrifikasyon hedefini öne çıkarıyor
Türkiye’nin zirve kapsamında uluslararası kamuoyuna sunduğu en önemli önerilerden biri, “35’e 35” adı verilen küresel elektrifikasyon taahhüdü. COP31 Başkanlığı tarafından eylül ayında New York’ta duyurulan bu girişim, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payının 2035 yılına kadar yüzde 35’e çıkarılmasını hedefliyor. Günümüzde yaklaşık yüzde 22 seviyesinde olan oranın yükselmesi için ulaşım, sanayi ve binalarda fosil yakıtların yerine elektrik kullanımının yaygınlaştırılması gerekiyor.
COP31 Başkanı Murat Kurum, elektrifikasyon çağrısını enerji güvenliğiyle ilişkilendiriyor. Enerji krizinin ülkelerin dışa bağımlılığını yeniden ortaya çıkardığını belirten Kurum, ithal edilen enerjinin ülkelerin kontrolünde olmayan bir kaynak olduğuna dikkat çekiyor. Türkiye’nin yaklaşımına göre elektrifikasyon, hem enerji bağımsızlığını güçlendirecek hem de küresel enerji sisteminin dönüşümünü hızlandıracak.
Ancak yüzde 35 hedefi çevre örgütleri ve iklim savunucuları tarafından bazı yönlerden eleştiriliyor. Öncelikle taahhüt hukuken bağlayıcı değil. Ayrıca elektriğin hangi kaynaklardan üretileceğine ilişkin bir temiz enerji şartı da içermiyor. Bu durum, elektrifikasyonun yenilenebilir enerji yerine fosil yakıtlarla desteklenmesi riskini beraberinde getiriyor.
Greenpeace Türkiye’den Emel Türker Alpay, elektrifikasyonun temel amacının fosil yakıtlara bağımlılığı sona erdirmek olması gerektiğini savunuyor. Beyond Fossil Fuels ağından Claire Smith de mevcut taahhüdün, gerekli koşullar eklenmediği takdirde hükümetlerin elektrik üretiminde fosil yakıt kullanımını artırmasına zemin hazırlayabileceği uyarısında bulunuyor.
Veri merkezlerinin elektrik ihtiyacı COP31 gündemine girdi
Bu yılki zirveyi önceki toplantılardan ayıran konulardan biri, yapay zekâ teknolojilerinin enerji tüketimi. Büyük dil modellerinin eğitilmesi, yapay zekâ hizmetlerinin çalıştırılması ve kullanıcılara gerçek zamanlı yanıt verilmesi için yüksek kapasiteli veri merkezlerine ihtiyaç duyuluyor. Bu tesislerin sayısı ve işlem gücü arttıkça elektrik talebi de hızla yükseliyor.
Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) verilerine göre veri merkezleri 2024 yılında yaklaşık 415 teravatsaat elektrik tüketti. Bu miktar, dünya genelindeki toplam elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 1,5’ine karşılık geliyor. IEA, veri merkezlerinin elektrik ihtiyacının 2030 yılına kadar iki katından fazla artmasını bekliyor. Aynı dönemde bu tüketimden kaynaklanan emisyonların da benzer şekilde yükselmesi öngörülüyor.
Yapay zekâ yatırımlarındaki büyüme, bir yandan ekonomik ve teknolojik fırsatlar yaratırken diğer yandan ülkelerin iklim hedefleri açısından yeni bir sorun ortaya çıkarıyor. Veri merkezlerinin artan enerji ihtiyacının hangi kaynaklardan karşılanacağı, COP31’de ele alınan önemli konular arasında bulunuyor.
Antalya Yapay Zekâ Taahhüdü ile teknoloji şirketlerine çağrı
COP31 Başkanlığı, yapay zekânın çevresel etkilerini yönetmek amacıyla eylül ayında Antalya Yapay Zekâ Taahhüdü’nü duyurdu. Bu girişim, yapay zekâ sistemlerinin tasarımından satın alınmasına, enerji kaynaklarından kullanımına ve denetlenmesine kadar uzanan süreçlerin iklim hedefleriyle uyumlu hâle getirilmesi için siyasi bir çerçeve oluşturmayı amaçlıyor.
Bunun yanında, yapay zekâ teknolojilerinin temiz enerji projelerinde kullanılmasını teşvik eden “AI for Clean Tech” girişimi de gündeme alındı. Böylece yapay zekânın yalnızca enerji tüketen bir teknoloji olarak değil, enerji verimliliği ve temiz teknoloji geliştirme süreçlerine katkı sağlayabilecek bir araç olarak değerlendirilmesi hedefleniyor.
Murat Kurum, teknoloji şirketlerinin yapay zekâ sistemlerinin artan elektrik ihtiyacını açık biçimde ortaya koyması gerektiğini belirtiyor. Kurum’a göre veri merkezlerinin enerji tüketimi konusunda daha şeffaf olması ve bu tesislerin temiz enerjiyle çalıştırılması gerekiyor. BM İklim Değişikliği İcra Sekreteri Simon Stiell de teknoloji şirketlerine benzer bir çağrıda bulunarak yapay zekânın iklim açısından faydalarını kanıtlamalarını, emisyon hedefleri belirlemelerini ve enerji kullanımlarını açıklamalarını istiyor.
İran savaşı ve petrol krizi iklim hedeflerini zorluyor
COP31, küresel enerji piyasalarının ciddi baskı altında olduğu bir dönemde gerçekleştiriliyor. ABD ve İsrail’in İran’la savaşı, Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştirilen petrol taşımacılığını sekteye uğratarak uluslararası yakıt fiyatlarının yükselmesine neden oldu. Enerji arzındaki belirsizlik, ülkeleri alternatif kaynak arayışına yöneltirken bazı yönetimlerin kömür santrallerini yeniden devreye almayı değerlendirdiği bildiriliyor.
Reuters’ın aktardığı gelişmelere göre ülkeler, petrol tedarikindeki aksaklıkların etkisini azaltmak için yeni kargo kaynakları bulmaya çalışıyor. Bu tablo, fosil yakıtlardan uzaklaşmayı hedefleyen iklim politikalarının kısa vadeli enerji güvenliği kaygılarıyla karşı karşıya kalmasına yol açıyor.
ABD’nin üst üste ikinci yıldır uluslararası iklim işbirliğinden uzak durması da müzakerelerin siyasi koşullarını zorlaştırıyor. Gözlemciler, enerji krizi ve ülkeler arasındaki anlaşmazlıkların COP31’de güçlü bir ortak karar alınmasını güçleştirebileceğini değerlendiriyor.
Buna karşın bazı diplomatlar, yaşanan krizin enerji dönüşümünü hızlandırmak için yeni bir gerekçe oluşturduğunu düşünüyor. Geçen yılki COP başkanlığını yürüten Brezilyalı diplomat André Corrêa do Lago’ya göre savaş, ülkelerin dış enerji kaynaklarına bağımlılığını azaltmasının önemini daha görünür hâle getirdi. Çin’in uygun fiyatlı temiz enerji teknolojilerini dünya pazarlarına sunması da yenilenebilir enerji yatırımlarının yaygınlaşmasına katkıda bulunuyor.
Türkiye’nin enerji politikası da mercek altında
Türkiye, COP31’de küresel elektrifikasyonu savunurken kendi enerji üretiminde de önemli bir dönüşüm hedefi açıklamış durumda. Ülkenin elektrik üretiminin yaklaşık üçte biri hâlâ kömürden sağlanıyor ve kömür kullanımını tamamen sonlandırmak için belirlenmiş bir tarih bulunmuyor.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, rüzgâr ve güneş enerjisi kapasitesini dört katına çıkararak toplam 175 gigavata ulaştırmayı amaçlayan, 500 milyar dolarlık bir yol haritası açıkladı. Bayraktar, kömürden çıkışın nükleer enerji kapasitesinin artırılmasına bağlı olduğunu belirtiyor. Türkiye’nin ilk nükleer santralinin ise yıl sonuna kadar faaliyete geçmesi planlanıyor.
Türkiye’nin uzun vadeli iklim hedefi 2053 yılında net sıfır emisyona ulaşmak. Ancak bağımsız değerlendirme kuruluşu Climate Action Tracker, ülkenin ara dönem emisyon hedeflerini “kritik derecede yetersiz” olarak nitelendiriyor.
Antalya’daki COP31 görüşmeleri, bu açıdan yalnızca ülkelerin yeni iklim taahhütlerini değil, mevcut enerji politikalarının ne ölçüde uygulanabilir olduğunu da gündeme taşıyor. Yapay zekâ kaynaklı elektrik talebinin büyümesi, petrol piyasalarındaki belirsizlik ve fosil yakıtlara bağımlılık, küresel enerji dönüşümünün önündeki temel sınamalar olarak öne çıkıyor.