Çin, yapay zekâ alanında ABD ile rekabetini güçlendirmek için ülkenin kırsal bölgelerine dev veri merkezleri inşa ediyor. İç Moğolistan’daki geniş tarım arazileri, bir zamanlar patates üretimiyle tanınırken şimdi Huawei, ByteDance ve DeepSeek gibi teknoloji şirketlerinin ihtiyaç duyduğu hesaplama altyapısına ev sahipliği yapıyor. Pekin yönetimi, bu yatırımlarla 2030 yılına kadar yapay zekâyı ekonominin ve toplumun yüzde 90’ına yaymayı hedefliyor.
İç Moğolistan’ın Ulanqab bölgesinde tarlalarda patates hasadı sürerken yakınlarda büyük veri merkezi kompleksleri yükseliyor. Vinçlerin, kaynak makinelerinin ve yüzlerce işçinin bulunduğu şantiyeler, Çin’in teknoloji alanındaki hedeflerini hayata geçirmek için yürüttüğü hızlı altyapı çalışmalarını gözler önüne seriyor.
Bölgedeki yatırımlar yalnızca yeni binalardan ibaret değil. Yapay zekâ modellerinin eğitilmesi ve çalıştırılması için gereken işlem gücünü sağlayacak veri merkezleri, Çin’in ABD ile teknoloji rekabetinde önemli bir rol oynuyor. Ülke yönetimi açısından bu tesisler ekonomik büyüme kadar ulusal güvenlik bakımından da stratejik önem taşıyor.
Çin, veri merkezlerini neden kırsal bölgelere kuruyor?
Çin, veri merkezlerini yalnızca büyük şehirlere değil, nüfus yoğunluğunun daha düşük olduğu Ulanqab, Ningxia, Gansu ve Guizhou gibi bölgelere de yayıyor. Bu tercihin arkasında arazi maliyetleri, iklim koşulları ve enerji kaynakları bulunuyor.
Kuzeydeki bölgeler, rüzgâr ve güneş enerjisi yatırımları sayesinde geniş yenilenebilir enerji kapasitesine sahip. Daha düşük sıcaklıklar da veri merkezlerindeki sunucuların soğutulmasını kolaylaştırabiliyor. Böylece tesislerin enerji ve soğutma maliyetlerinin azaltılması amaçlanıyor.
Ancak bu modelin çevresel sorunları tamamen ortadan kaldırdığı söylenemez. Çin, 2030 yılına kadar veri merkezlerinin büyük bölümünü yeşil enerjiyle çalıştırmayı hedeflese de ülkenin elektrik şebekesinde kömürün payı hâlâ önemli. Üstelik İç Moğolistan gibi kurak bölgelerde su kaynaklarının yeterliliği de tartışma konusu.
Çin’in yapay zekâ stratejisi ABD’den farklılaşıyor
Pekin yönetimi, yalnızca daha fazla işlem gücü oluşturmayı değil, yapay zekâ alanında farklı bir geliştirme modeli oluşturmayı da hedefliyor. Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, şirketleri daha erişilebilir ve açık kaynaklı yapay zekâ modelleri geliştirmeye teşvik ediyor.
Açık kaynaklı modeller, geliştiricilerin ve kurumların yazılımı incelemesine, değiştirmesine ve kendi ihtiyaçlarına göre uyarlamasına imkân tanıyor. Buna karşılık OpenAI ve Anthropic gibi ABD merkezli şirketler, temel tasarım ayrıntılarını kamuya açmadıkları kapalı model yaklaşımlarını da kullanıyor.
Çinli şirketlerin modellerini paylaşması, teknolojinin farklı ekipler tarafından geliştirilmesini ve daha hızlı yenilik yapılmasını sağlayabiliyor. Bu yaklaşım, Çin’in gelişmiş yapay zekâ çiplerine erişimde karşılaştığı kısıtlamaları aşma çabalarının da bir parçası.
ABD’nin Çin’e yönelik gelişmiş çip ve üretim ekipmanı kısıtlamaları, ülkenin yapay zekâ altyapısını büyütmesini zorlaştırıyor. Buna rağmen Çin, kendi teknolojilerini geliştirmeye ve mevcut donanımdan daha fazla verim almaya çalışıyor.
Yapay zekâ rekabetinde yetenek savaşı da hızlanıyor
Çin’in hedefleri yalnızca veri merkezleri ve işlemcilerle sınırlı değil. Ülke, yapay zekâ alanında çalışacak mühendis ve araştırmacıları yetiştirmeye ve yurt dışındaki uzmanları geri kazanmaya da önem veriyor.
Çin Bilim ve Teknoloji Üniversitesi’nden Jack Zhang, ABD’de eğitim aldıktan ve İngiltere’deki Cambridge Üniversitesinde bulunduktan sonra ülkesine dönen araştırmacılardan biri. Zhang, yapay zekâ çalışmalarını sağlık ve tıp alanında uygulamak için Çin’de daha fazla kaynak, araştırmacı ve kurumsal destek bulabildiğini söylüyor.
Haberde aktarılan değerlendirmelere göre ABD ile artan gerilimler ve göç politikalarındaki kısıtlamalar da bazı araştırmacıların kariyerlerini Çin’de sürdürme kararlarını etkiliyor.
Çin’in her yıl yaklaşık 5 milyon bilim ve teknoloji mezunu verdiği belirtiliyor. ABD’de ise bu sayı yaklaşık 500 bin olarak aktarılıyor. Mezun sayısı tek başına araştırma kalitesini göstermese de Çin’in geniş bir teknik insan kaynağı oluşturduğuna işaret ediyor.
Şanghay’da çalışan 27 yaşındaki yapay zekâ geliştiricisi Dang Ronghao da ülkedeki araştırma ortamının genişlediğini düşünüyor. Yapay zekânın nükleer füzyon, astrofizik, yeni malzemeler ve ilaç geliştirme gibi alanlarda kullanılmasının yeni araştırma fırsatları yarattığını belirtiyor.
Bununla birlikte, Çin’deki akademik ortamın hâlâ bazı sınırları olduğu yönünde eleştiriler de var. Hem Harvard hem Stanford’da ders vermiş olan Tsinghua Üniversitesinden Profesör Liu Jun, öğrencilerin daha fazla soru sormasını ve yerleşik fikirleri sorgulamasını teşvik ettiğini, ancak bunun kültürel ve sistemsel nedenlerle kolay olmadığını söylüyor.
Veri merkezleri yerel halka ne kazandırıyor?
Çin’in yapay zekâ yatırımları teknoloji şirketleri ve araştırmacılar için yeni fırsatlar yaratırken, tesislerin yakınında yaşayan herkes aynı faydayı gördüğünü düşünmüyor.
İç Moğolistan’daki bazı bölge sakinleri, veri